Peter Elemans, architect: “Met veel daglicht en een goed binnenmilieu is De Maremak in Boxtel een comfortabele school”

E-mailadres Afdrukken

Architectenbureau Elemans, Postma en Van den Hork heeft een integrale ontwerpmethode ontwikkeld ten behoeve van een gezond binnenklimaat in onderwijsgebouwen met bijzondere aandacht voor daglicht, dit alles binnen gangbare budgetten. Hun gebouwen zijn licht, gezond, energiezuinig, comfortabel en bovendien zijn ze te realiseren voor een beperkt budget. Het bewijs daarvan zijn scholengemeenschap Nehalennia in Middelburg en SBO De Maremak in Boxtel, een 100% Schoonlicht school die in september officieel wordt geopend. Peter Elemans: “De essentie is dat je de ruimtes zo ontwerpt dat ze onderwijskundig goed zijn – nu en over 15 jaar – en dat de ruimtes zo in het gebouw worden geschikt dat ze van nature al een goed binnenklimaat hebben. Dan hoeft er geen grote dure installatie op het dak. Krappe budgetten bieden dus veel mogelijkheden, als je je daar maar van bewust bent.”

Peter Elemans is gefascineerd door daglicht en heilig overtuigd van de positieve effecten ervan. In de werkgroep 'Licht op onderwijs' van de stichting Living Daylight onderzoekt hij hoe zonlicht op een goede, integrale en vooral praktisch haalbare manier in scholen kan worden ingezet. “Het belang van licht is heel simpel. Kijk vanaf de maan naar de aarde. Dan zie je een lichte en een donkere kant. Aan de lichte kant is iedereen actief en aan de donkere kant ligt het gros te slapen. Dat doet het licht. Als je kinderen bij de les wilt houden moet je dus zorgen dat ze een bepaalde hoeveelheid licht hebben. Dan kunnen ze zich goed concentreren en zakken ze niet in de slaapstand.”

Lokalen aan de oostzijde van De Maremak worden verlicht door middel van een langwerpig bovenlicht en met door de witte zonwering gefilterd licht via het raam.

Normen

Het belang van voldoende daglicht wordt door weinigen erkend. De meeste mensen zeggen 'dan doe je toch een lampje aan' of 'daar zijn toch normen voor', maar dat is een misvatting. Het licht in de meeste klaslokalen is afgestemd op visuele taken, zoals lezen. De norm daarvoor is 300 lux. Het biodynamisch effect, dat het lichaam wordt geactiveerd, heeft een veel hoger lichtniveau nodig, 1.500 lux. “Het licht in klaslokalen is voldoende om te kunnen lezen, maar als je de leerprestaties wilt verhogen heb je veel meer licht nodig. Dat zijn andere normen en daaraan kun je niet met kunstlicht voldoen zonder dat het bergen energie kost.”

Fris maar donker

In het onderwijs is een professionaliseringsslag gaande. Leerprestaties worden steeds belangrijker en gedwongen door krimp gaan scholen efficiënter werken. Er wordt beter op de kosten gelet en directies letten er steeds beter op dat een gebouw voldoet aan de Frisse Scholen norm van Agentschap.NL. In die norm staan de eisen geformuleerd waaraan een gezond schoolgebouw moet voldoen, maar in de praktijk levert dat lang niet altijd een prettig gebouw op. “Ik kom weleens in een gebouw dat zou moeten voldoen aan alle lucht-eisen, warmte-eisen, etc. en als je het gaat meten zal het allemaal wel kloppen. Maar als ik daar naar binnen loop denk ik 'wat een donker hol'. Kinderen zitten de hele dag onder een TL en kunnen soms niet eens naar buiten kijken. Dat vind ik onbegrijpelijk, want de lichtparagraaf van het Agentschap is op zich goed, maar ontwerpers pikken het niet op.”

Ontwerp bepaalt binnenklimaat

De lokalen langs de zuidgevel worden indirect verlicht door middel van reflectie van daglicht via een lichtplank in combinatie met zonneschermen.

Om duidelijk te maken wat hij bedoelt heeft Elemans binnen zijn buro een ontwerpmethode ontwikkeld zie www.lichtopbinnenklimaat.nl om naast een gezond binnenklimaat binnen gangbare budgetten, meer daglicht in scholen te krijgen, maar wel op een comfortabele manier, dus zonder dat het licht verblindt of dat het te warm wordt. De basisgedachte is dat de hoofdopzet van het gebouw bepalend is voor het binnenklimaat. De hoeveelheid daglicht in het gebouw en de warmte-instraling zijn in eerste instantie met die hoofdopzet te beïnvloeden en in tweede instantie met het gevelontwerp. Elke gevel heeft zijn eigen raamoplossing, afhankelijk van de oriëntatie ten opzichte van de zon. “Ramen op het noorden hebben Hollandse bovenlichten. Daar gutst het licht gewoon naar binnen zonder warmtelast. Ramen op het oosten en westen hebben witte zonneschermen, die functioneren als lampenkappen, en wangen in de gevel. De zonneschermen blokkeren rechtstreekse instraling van licht en warmte en de wangen houden lage zij-instraling tegen. Bij zuidgevels wordt gebruik gemaakt van lichtplanken en witte zonneschermen om de ruimtes op een indirecte manier te verlichten zonder dat er warmtelast is.”

100% schoonlicht

De Maremak is de eerste school met 100% schoonlicht. Dat wil zeggen dat er behalve van daglicht gebruik wordt gemaakt van energiezuinige kunstverlichting, die alleen brandt als dat nodig is. De energie daarvoor wordt opgewekt met zonne-energie. Over het hele jaar gemeten is de verlichting energieneutraal.

Overal in De Maremak komt daglicht, in een inpandige gang op de begane grond via een matglazen plafond, tevens de vloer van de bovenliggende gang.

Maar het gebouwontwerp bespaart op meer manieren energie. Alle groepen met leerlingen zitten aan de noordzijde van het gebouw. Daar is het koel, extra koeling is nauwelijks nodig. Voor de luchtverversing wordt het CO2- gestuurde ventilatiesysteem van Optimavent gebruikt. Dat blaast verse lucht vermengd met warme binnenlucht langs het plafond de gangen in, vanwaar het via een overstortrooster in de lokalen komt. Daar wordt de lucht afgezogen, wat per lokaal regelbaar is. Dat de gangen als luchtkanalen worden gebruikt heeft een verkoelend effect.

“Dit gebouw hoeft bijna niet te worden gekoeld. Dus er hoeft ook geen grote energieslurpende installatie op het dak, met een duur onderhoudscontract. In deze school werken we voor de verwarming van het gebouw met conventionele radiatoren voorzien van radiografische thermostaatknoppen met aanwezigheidsdetectie en raamsensoren. Er wordt alleen verwarmd als dat nodig is: als er leerlingen zijn en de ramen gesloten zijn. Daarmee wordt veel meer energie bespaard dan met WTW-units, die overal in Nederland worden verkocht.”

Lage budgetten als uitdaging

Wangen aan de oost- en westzijde van het gebouw zorgen dat er geen licht en warmte instralen bij laagstaande zon.

Elemans ziet de lage budgetten voor onderwijshuisvesting niet – zoals veel van zijn collega's – als een beperking, maar vooral als stimulans. Hij houdt van eenvoudige pure gebouwen, waarbij de ruwbouw geen afwerking nodig heeft. En hij is zich bewust van de relatie tussen ontwerp, comfort en budget. “In een school moet zelfs een blind paard niks kapot kunnen maken. De essentie van mijn ontwerp is dat zo'n gebouw onderwijskundig goed bij de school past en dat je de ruimtes zo schikt dat ze van nature al een goed binnenklimaat hebben. Daarmee bespaar je enorm op de investerings- en exploitatiekosten.” De cijfers bewijzen zijn theorie. De standaard kostprijs van een schoolgebouw is € 1.500 per vierkante meter. Nehalennia was ronduit goedkoop met een kostprijs van € 900 per vierkante meter en De Maremak kost € 1.200 per vierkante meter.

Licht, positief en vrolijk

De Maremak wordt in september 2012 officieel geopend, maar is begin mei al in gebruik genomen. Momenteel worden de laatste details in orde gemaakt. Het gebouw huisvest een peuterspeelzaal, kinderdagverblijf, voorschoolse, tussenschoolse en naschoolse opvang (Kindertuin), reguliere basisschool De Beemden en een basisschool voor speciaal onderwijs, De Maremak. Interimdirecteur Wil Stravens van De Maremak vindt dat het gebouw past bij de onderwijsfilosofie. “Het is een heel licht en fris gebouw. Het daglicht is goed te regelen en voor de rest gaat alles automatisch. We zitten hier pas een paar weken en het algemene gevoel is positief, comfortabel, licht en vrolijk.”

Meer informatie

Peter Elemans | Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. | 06 - 55 39 67 94 | www.epha.nl

Deel dit artikel op:

 

Trefwoorden

Advertentie

Advertentie

Advertentie

Advertentie

Mei uitgave

Partners